گذار انرژی در جهان امروز تنها رقابتی برای ساخت نیروگاه‌های تجدیدپذیر نیست و در کنار افزایش ظرفیت تولید برق پاک، رقابت تازه‌ای برای تصاحب حلقه‌های مختلف زنجیره ارزش شکل گرفته است؛ از ساخت تجهیزات خورشیدی و توربین‌های بادی تا باتری، خودروهای برقی، مواد اولیه، خدمات مهندسی و فناوری‌های مرتبط.
گزارش تازه آژانس بین‌المللی انرژی درباره زنجیره تأمین فناوری‌های انرژی و بطور کلی صنعت انرژی جنوب‌شرق آسیا نشان می‌دهد این منطقه به نمونه روشنی از همین تحول تبدیل شده است. بازار فناوری‌های کلیدی انرژی پاک در جنوب‌شرق آسیا که در سال ۲۰۲۰ حدود ۵ میلیارد دلار ارزش داشت، در سال ۲۰۲۵ به حدود ۲۵ میلیارد دلار رسیده و بر اساس سیاست‌های اعلام‌شده می‌تواند تا سال ۲۰۳۵ از ۸۰ میلیارد دلار عبور کند. بخش عمده رشد آینده این بازار نیز نه از تجهیزات خورشیدی، بلکه از باتری و خودروهای برقی خواهد آمد.
این تغییر جهت اهمیت زیادی دارد!
صنعت انرژی جنوب‌شرق آسیا طی سال‌های گذشته با جذب سرمایه خارجی به یکی از مراکز مهم تولید تجهیزات خورشیدی جهان تبدیل شد، اما شرایط بازار در حال تغییر است. ظرفیت تولید ماژول خورشیدی منطقه از ۱۰۶ گیگاوات در سال ۲۰۲۳ به حدود ۸۲ گیگاوات در ۲۰۲۵ کاهش یافته و آژانس بین‌المللی انرژی انتظار دارد این رقم تا ۲۰۳۰ به حدود ۷۲ گیگاوات برسد چرا که مازاد ظرفیت جهانی و تغییر سیاست‌های تجاری، به‌ویژه در بازار آمریکا، بخشی از مزیتی را که بر صادرات تجهیزات خورشیدی استوار بود تحت فشار قرار داده است.
در مقابل، سرمایه‌گذاری در باتری و خودروهای برقی همچنان رو به افزایش است. ظرفیت ساخت خودرو برقی در منطقه از حدود یک میلیون دستگاه در سال ۲۰۲۵، بر اساس پروژه‌های اعلام‌شده، می‌تواند تا سال ۲۰۳۰ به ۱.۸ میلیون دستگاه برسد. ظرفیت ساخت سلول باتری نیز از حدود ۴۰ گیگاوات‌ساعت در ۲۰۲۵ به بیش از ۱۰۰ گیگاوات‌ساعت در ۲۰۳۰ افزایش خواهد یافت. آژانس بین‌المللی انرژی پیش‌بینی می‌کند در صورت تداوم سیاست‌های فعلی، منطقه تا سال ۲۰۳۵ بتواند به صادرکننده خالص خودروهای برقی تبدیل شود.
نکته جالب توجه این است که…
کشورهای منطقه جنوب شرق آسیا یک مسیر واحد را دنبال نکرده‌اند:
- اندونزی طی سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵ بزرگ‌ترین مقصد تجمعی سرمایه‌گذاری در تولید فناوری‌های انرژی پاک منطقه بوده و از منابع معدنی خود برای توسعه زنجیره باتری استفاده کرده است.
- ویتنام علاوه بر شکل‌گیری صنعت خودروی برقی داخلی، بخش قابل‌توجهی از ظرفیت تولید برج توربین‌های بادی منطقه را در اختیار دارد.
- تایلند در کنار صنعت خودرو، پایگاه مهم تولید تجهیزات سرمایشی است و همراه با مالزی از کشورهایی محسوب می‌شود که آژانس بین‌المللی انرژی برای توسعه صادرات باتری و خودرو برقی آنها ظرفیت قابل‌توجهی می‌بیند. در سال ۲۰۲۵ نیز تنها اندونزی و مالزی در تجارت فناوری‌های انرژی پاک منطقه دارای مازاد تجاری بوده‌اند.
پیام مهم!
این تجربه یک پیام مهم دارد: موفقیت در اقتصاد انرژی پاک الزاماً به معنای حضور در همه حلقه‌های زنجیره نیست! آژانس بین‌المللی انرژی نیز تأکید می‌کند که هیچ راهبرد صنعتی نمی‌تواند به‌طور هم‌زمان همه اهداف را به حداکثر برساند و کشورها باید حلقه‌هایی را انتخاب کنند که در آنها منابع، بازار، زیرساخت صنعتی، نیروی انسانی یا مزیت هزینه‌ای واقعی دارند.
این نکته برای ایران نیز قابل تأمل است. توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر معمولاً با شاخص‌هایی مانند مگاوات ظرفیت نصب‌شده سنجیده می‌شود، در حالی که ارزش اقتصادی گذار انرژی بسیار فراتر از ساخت نیروگاه است. سؤال مهم‌تر این است که چه میزان از ارزش ایجادشده در تجهیزات، ذخیره‌سازی انرژی، خدمات مهندسی، بهره‌برداری و نگهداری، سامانه‌های کنترل و مدیریت انرژی، تأمین مالی و فناوری در داخل اقتصاد باقی می‌ماند.
تجربه صنعت انرژی جنوب‌شرق آسیا نشان می‌دهد توسعه تقاضا می‌تواند مقدمه شکل‌گیری یک زنجیره صنعتی باشد، اما انتخاب حلقه‌های مناسب اهمیت بیشتری از تلاش برای بومی‌سازی همه اجزا دارد. برای ایران نیز راهبرد مؤثر می‌تواند از شناسایی بخش‌هایی آغاز شود که علاوه بر بازار داخلی، امکان ایجاد مزیت صنعتی پایدار دارند؛ به‌ویژه در شرایطی که صنایع بزرگ معدنی و فولادی خود به یکی از مهم‌ترین متقاضیان برق پایدار و کم‌کربن تبدیل شده‌اند.
منبع: آژانس بین‌المللی انرژی، گزارش زنجیره‌های تأمین فناوری انرژی در جنوب‌شرق آسیا، اکتبر ۲۰۲۶.