جهان به دورهای وارد شده است که در آن برق دیگر صرفاً یکی از حاملهای انرژی نیست؛ بلکه بهتدریج به زیرساخت محوری اقتصاد، صنعت و فناوری تبدیل میشود. رشد خودروهای برقی، گسترش سیستمهای سرمایشی و گرمایشی برقی، توسعه صنایع برقمحور، افزایش ظرفیت دیتاسنترها و هوش مصنوعی و برقیشدن بخشهای مختلف اقتصاد، تقاضای جهانی برق را وارد مسیری تازه کرده است.
آژانس بینالمللی انرژی در گزارش Electricity 2026 این تحول را با تعبیر «عصر برق» توصیف میکند. براساس پیشبینی IEA، تقاضای جهانی برق در فاصله سالهای ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰ بهطور متوسط سالانه ۳.۶ درصد رشد خواهد کرد؛ رشدی که بهطور معناداری سریعتر از روند دهه گذشته است. آنچه این گزارش ترسیم میکند، فقط افزایش مصرف برق نیست؛ بلکه تغییر همزمان در تقاضا، ترکیب تولید، شبکههای انتقال و توزیع، انعطافپذیری سیستم و شدت انتشار کربن است.
تقاضای برق؛ ۵۴۰۰ تراواتساعت افزایش تنها در پنج سال
براساس برآورد IEA، مصرف جهانی برق از حدود ۲۸ هزار و ۲۰۰ تراواتساعت در سال ۲۰۲۵ به حدود ۳۳ هزار و ۶۰۰ تراواتساعت در سال ۲۰۳۰ خواهد رسید. این یعنی جهان تنها طی پنج سال با افزایشی حدود ۵۴۰۰ تراواتساعت در مصرف سالانه برق مواجه خواهد شد. طی سالهای آینده بهطور متوسط سالانه حدود ۱۱۰۰ تراواتساعت تقاضای جدید برق به سیستم جهانی اضافه خواهد شد؛ درحالیکه متوسط افزایش سالانه در فاصله ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵ حدود ۷۰۰ تراواتساعت بوده است. بنابراین میزان تقاضای جدیدی که هر سال وارد شبکههای برق میشود، حدود ۵۰ درصد بیشتر از متوسط دهه گذشته خواهد بود.
اقتصاد جهانی در حال «برقیتر شدن» است
یکی از مهمترین یافتههای Electricity 2026 به رابطه میان مصرف برق و مصرف کل انرژی مربوط میشود. IEA پیشبینی میکند تا سال ۲۰۳۰، مصرف برق دستکم ۲.۵ برابر سریعتر از تقاضای کل انرژی رشد کند. این روند در حوزههایی مانند برقیشدن حملونقل، گسترش خودروهای برقی، افزایش استفاده از پمپهای حرارتی و سیستمهای سرمایشی، توسعه صنایع پیشرفته و رشد سریع دیتاسنترها و زیرساختهای پردازشی نمود بیشتری دارد. در اقتصاد آینده، دسترسی به برق پایدار، رقابتی و قابل اتکا میتواند به اندازه دسترسی به مواد اولیه، سرمایه و فناوری برای صنایع اهمیت پیدا کند.
مرکز ثقل رشد تقاضا به اقتصادهای نوظهور منتقل میشود
تحول برق در تمام مناطق جهان با سرعت یکسانی رخ نمیدهد. براساس پیشبینی IEA، اقتصادهای نوظهور و در حال توسعه حدود ۸۰ درصد افزایش مصرف برق جهان تا سال ۲۰۳۰ را به خود اختصاص خواهند داد. چین همچنان بزرگترین عامل رشد باقی میماند و نزدیک به نیمی از کل افزایش تقاضای جهانی برق تا پایان دهه را به خود اختصاص خواهد داد. همزمان، هند و کشورهای جنوب شرق آسیا نیز به بازیگران مهمتری در رشد مصرف انرژی و برق تبدیل میشوند. این جابهجایی، اهمیت سرمایهگذاری در نیروگاهها، شبکههای انتقال، ذخیرهسازی و زیرساختهای هوشمند برق در اقتصادهای آسیایی را افزایش میدهد.
تا ۲۰۳۰ نیمی از برق جهان از منابع تجدیدپذیر و هستهای تأمین میشود
IEA پیشبینی میکند سهم مجموع انرژیهای تجدیدپذیر و هستهای از تولید جهانی برق از حدود ۴۲ درصد در سال ۲۰۲۵ به ۵۰ درصد در سال ۲۰۳۰ برسد. در این میان، خورشیدی سریعترین رشد را تجربه خواهد کرد. تولید برق تجدیدپذیر در جهان بهطور متوسط سالانه بیش از ۱۰۰۰ تراواتساعت افزایش مییابد و بیش از ۶۰۰ تراواتساعت از این افزایش سالانه تنها مربوط به خورشیدی فتوولتائیک خواهد بود. طبق پیشبینی IEA، تولید برق خورشیدی فتوولتائیک در سال ۲۰۲۶ از تولید برق بادی و هستهای عبور میکند و تا سال ۲۰۲۹ از برقآبی نیز پیشی خواهد گرفت. سهم خورشیدی از تولید جهانی برق نیز از حدود ۸ درصد در ۲۰۲۵ به حدود ۱۵ درصد در ۲۰۳۰ میرسد.
خورشیدی و بادی؛ از ۱۷ درصد به ۲۷ درصد تولید برق جهان
مجموع سهم نیروگاههای خورشیدی و بادی از تولید جهانی برق که در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۷ درصد بود، تا سال ۲۰۳۰ به حدود ۲۷ درصد افزایش خواهد یافت. این تحول از یک سو نشاندهنده ورود سریع برق پاک به ترکیب تولید جهانی است و از سوی دیگر مدیریت سیستم قدرت را پیچیدهتر میکند. در چنین سیستمی، مسئله دیگر فقط ساخت نیروگاه جدید نیست؛ زمان تولید، محل تولید، ظرفیت انتقال، ذخیرهسازی انرژی، پاسخگویی بار و انعطافپذیری شبکه نیز اهمیت تعیینکننده پیدا میکنند.
زغالسنگ عقب مینشیند، اما تا ۲۰۳۰ حذف نمیشود
IEA انتظار دارد طی دوره ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰، مجموع افزایش تقاضای جهانی برق در سطح کلان توسط تجدیدپذیرها، گاز طبیعی و انرژی هستهای پوشش داده شود و تولید برق زغالسنگ به تدریج کاهش پیدا کند. سهم زغالسنگ از تولید جهانی برق از حدود ۳۴ درصد در سال ۲۰۲۵ به ۲۷ درصد در سال ۲۰۳۰ کاهش خواهد یافت. با این حال، زغالسنگ همچنان در پایان دهه بزرگترین منبع منفرد تولید برق جهان باقی میماند. این موضوع نشان میدهد گذار برق جهان نه یک جایگزینی ساده، بلکه فرآیندی چندلایه با سرعتهای متفاوت در مناطق مختلف است.
گلوگاه جدید عصر برق: شبکه
شاید مهمترین پیام Electricity 2026 این باشد که مشکل آینده صنعت برق الزاماً کمبود ظرفیت تولید نخواهد بود. در بسیاری از کشورها، شبکه به گلوگاه توسعه تبدیل شده است. در حال حاضر بیش از ۲۵۰۰ گیگاوات پروژه شامل نیروگاههای تجدیدپذیر، ذخیرهسازی انرژی و حتی بارهای بزرگی مانند دیتاسنترها در صف اتصال به شبکههای برق جهان قرار دارند. یکی از دلایل اصلی این مشکل، تفاوت شدید زمان توسعه زیرساختهاست. طبق IEA، برنامهریزی، صدور مجوز و ساخت زیرساخت جدید شبکه میتواند ۵ تا ۱۵ سال طول بکشد؛ درحالیکه احداث نیروگاههای خورشیدی و بادی معمولاً یک تا پنج سال، دیتاسنترها یک تا سه سال و زیرساخت شارژ خودروهای برقی حدود یک تا دو سال زمان میبرد.
جهان باید سالانه حدود ۶۰۰ میلیارد دلار روی شبکه سرمایهگذاری کند
برای پاسخ به چالش شبکه، سطح سرمایهگذاری باید به شکل قابل توجهی افزایش یابد. IEA برآورد میکند سرمایهگذاری سالانه جهانی در شبکه که اکنون حدود ۴۰۰ میلیارد دلار است، برای پاسخگویی به تقاضای مورد انتظار تا سال ۲۰۳۰ باید تقریباً ۵۰ درصد افزایش پیدا کند؛ یعنی به محدودهای در حدود ۶۰۰ میلیارد دلار در سال برسد. این سرمایه تنها صرف احداث خطوط انتقال جدید نخواهد شد. دیجیتالیسازی شبکه، ارتقای خطوط موجود، مدیریت هوشمند بار، تجهیزات کنترل توان، افزایش ظرفیت پستها و فناوریهای افزایشدهنده ظرفیت شبکه نیز بخش مهمی از این تحول خواهند بود. IEA برآورد میکند مجموعهای از فناوریها و اصلاحات شبکهای میتواند در کوتاهمدت ظرفیت لازم برای اتصال حدود ۱۲۰۰ تا ۱۶۰۰ گیگاوات از پروژههای پیشرفته موجود در صف را آزاد کند.
ذخیرهسازی و انعطافپذیری؛ ضلع سوم تحول
در سیستم برقی که سهم خورشیدی و بادی آن به سرعت افزایش مییابد، ظرفیت اسمی نیروگاه دیگر تنها معیار کفایت سیستم نیست. شبکه باید بتواند تفاوت میان زمان تولید و زمان مصرف را مدیریت کند. به همین دلیل، IEA در Electricity 2026 توجه ویژهای به انعطافپذیری سیستم قدرت دارد. باتریهای مقیاس شبکه، پاسخگویی بار، منابع تولید قابل کنترل، مدیریت هوشمند مصرف و افزایش ارتباط میان مناطق مختلف شبکه از مهمترین ابزارهای تأمین این انعطافپذیری خواهند بود. در عصر جدید برق، ارزش اقتصادی فقط در تولید هرچه بیشتر انرژی تعریف نمیشود؛ توانایی تحویل برق در زمان و مکان مورد نیاز شبکه نیز ارزش فزایندهای خواهد داشت.
تقاضای برق بالا میرود، اما انتشار کربن تقریباً ثابت میماند
در حالی که تقاضای جهانی برق تا سال ۲۰۳۰ بهطور متوسط سالانه ۳.۶ درصد افزایش خواهد یافت، IEA انتظار دارد انتشار CO₂ بخش تولید برق در مجموع تا پایان دهه تقریباً در سطح فعلی تثبیت شود. بخش برق در حال حاضر سالانه حدود ۱۳.۹ میلیارد تن CO₂ منتشر میکند؛ اما رشد سریع تجدیدپذیرها و انرژی هستهای مانع افزایش متناسب انتشار با رشد مصرف خواهد شد. شدت کربن تولید برق جهانی نیز از حدود ۴۳۵ گرم CO₂ به ازای هر کیلوواتساعت در سال ۲۰۲۵ به حدود ۳۶۰ گرم در سال ۲۰۳۰ کاهش خواهد یافت.
عصر برق چه معنایی برای صنعت انرژی دارد؟
برآیند این تحولات نشان میدهد صنعت برق تا سال ۲۰۳۰ با یک تغییر ساختاری مواجه است. مسئله دیگر صرفاً افزایش ظرفیت نیروگاهی نیست. در سیستم انرژی آینده، تولید، شبکه، ذخیرهسازی، مدیریت مصرف و دیجیتالیسازی باید به صورت یکپارچه توسعه پیدا کنند. خورشیدی و بادی سهم بزرگتری خواهند داشت؛ نیروگاههای قابل کنترل همچنان برای قابلیت اطمینان سیستم اهمیت خواهند داشت؛ ذخیرهسازی بخشی از معماری شبکه میشود؛ و خطوط انتقال و تجهیزات شبکه از زیرساختی کمتر دیدهشده به یکی از مهمترین داراییهای راهبردی بخش انرژی تبدیل خواهند شد. از سوی دیگر، گسترش دیتاسنترها، هوش مصنوعی، خودروهای برقی و صنایع برقمحور نشان میدهد دسترسی به برق مطمئن و رقابتی میتواند مستقیماً بر محل استقرار سرمایهگذاریهای صنعتی و فناوری اثر بگذارد.
«رقابت آینده فقط بر سر تولید برق نیست؛ بر سر توانایی تحویل برق پاک، انعطافپذیر و قابل اتکا در زمان و مکان مورد نیاز اقتصاد است.»
جمعبندی
گزارش Electricity 2026 تصویری روشن از جهان تا سال ۲۰۳۰ ارائه میکند: برق در حال تبدیل شدن به ستون فقرات بخش بزرگتری از اقتصاد جهانی است. تقاضای برق به حدود ۳۳ هزار و ۶۰۰ تراواتساعت میرسد، خورشیدی و بادی بیش از یکچهارم تولید جهانی را در اختیار میگیرند، منابع تجدیدپذیر و هستهای نیمی از برق جهان را تأمین میکنند و در همان حال هزاران گیگاوات پروژه در انتظار دسترسی به شبکه باقی میمانند. از این منظر، پرسش تعیینکننده آینده صنعت برق این نیست که صرفاً چه میزان برق تولید شود، بلکه این است که چگونه بتوان این برق را پاکتر، انعطافپذیرتر، قابل اتکاتر و در زمان و مکانی که اقتصاد به آن نیاز دارد تأمین کرد.
