یک سال پربارش لزوماً به معنای پایان کم‌آبی نیست؛ آب باید در زمان مناسب ببارد، فرصت نفوذ به زمین پیدا کند، در مخازن طبیعی یا مصنوعی ذخیره شود و در نهایت با کیفیت و هزینه قابل قبول به مصرف‌کننده برسد. وقتی هر کدام از این حلقه‌ها مختل شود، حتی وجود آب در طبیعت هم تضمینی برای امنیت تأمین آن نخواهد بود.
گزارش وضعیت منابع آب جهان ۲۰۲۵ سازمان جهانی هواشناسی منتشر شده در شهریور ۱۴۰۵، دقیقاً بر همین شکاف میان بارش و آب قابل اتکا دست می‌گذارد. این ارزیابی جهانی با استفاده از مشاهدات زمینی، داده‌های ماهواره‌ای و مدل‌های آب‌شناسی، رودخانه‌ها، آب‌های زیرزمینی، ذخایر آب خشکی، برف و یخچال‌ها انجام شده است. حاصل آن تصویری است از چرخه آبی که در بسیاری از مناطق، میان کمبود و فراوانی شدید نوسان می‌کند.
رودخانه‌ها چه چیزی درباره سال ۲۰۲۵ می‌گویند؟
سال ۲۰۲۵ از نظر جریان رودخانه‌ای، یکی از خشک‌ترین سال‌های دوره ۳۵ ساله بررسی‌شده بود. براساس برآورد گزارش وضعیت منابع آب جهان ۲۰۲۵، در ۳۶ درصد از مساحت حوضه‌های آبریز جهان، جریان رودخانه‌ها کمتر از حد معمول ثبت شد. این رقم از ترکیب نتایج ۱۳ مدل جهانی آب‌شناسی و تطبیق آن با داده‌های واقعی هواشناسی به دست آمده و به معنای خشک شدن ۳۶ درصد رودخانه‌های جهان نیست.
جریان رودخانه‌ای یعنی حجم آبی که در یک دوره مشخص از مسیر رودخانه عبور می‌کند و افت آن ممکن است برداشت آب برای شهرها، کشاورزی و صنعت را دشوار و یا تولید نیروگاه‌های برق‌آبی را محدود سازد. با این حال، اثر یک افت مشابه در همه جا یکسان نیست: شهری با مخزن کافی، شبکه انتقال مناسب و مصرف کنترل‌شده، با شهری که تنها به یک رودخانه متکی است، آسیب‌پذیری یکسانی ندارد.
نگران‌کننده‌تر از وضعیت یک سال، تکرار آن است. گزارش نشان می‌دهد از ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۵، تنها حدود ۳۴ تا ۳۸ درصد حوضه‌های رودخانه‌ای در هر سال شرایط نزدیک به روال طبیعی داشته‌اند؛ در حالی که میانگین دوره مرجع ۱۹۹۱ تا ۲۰۲۰ نزدیک به ۴۶ درصد بود. یعنی خروج از الگوی معمول، دیگر رخدادی نادر و استثنایی نیست.
کم‌آبی و سیلاب؛ دو چهره یک مسئله
نقشه جهانی آب، یکدست نیست. در سال ۲۰۲۵، بخش‌هایی از خاورمیانه، آسیای مرکزی، آمریکای شمالی و شرق اروپا با جریان کمتر از حد معمول روبه‌رو بودند؛ در مقابل، بخش‌هایی از جنوب و جنوب شرق آسیا و شمال آمریکای جنوبی جریان بالاتر از حد معمول را تجربه کردند. گزارش همچنین از تکرار خشکسالی‌ها و سیلاب‌های شدید در مناطق مختلف طی پنج سال اخیر خبر می‌دهد.
در نگاه اول ممکن است افزایش بارندگی در یک منطقه نشانه‌ای مثبت باشد؛ اما بارش فشرده و کوتاه‌مدت می‌تواند پیش از آنکه آب فرصت نفوذ یا ذخیره‌شدن پیدا کند، به رواناب و سیلاب تبدیل شود. از سوی دیگر، کاهش تدریجی جریان یک رودخانه ممکن است بدون رخداد خبری بزرگی اتفاق بیفتد، اما اثر آن بر آب شرب، کشاورزی و تولید صنعتی در طول چند فصل انباشته شود.
حساب پس‌انداز طبیعت در حال کوچک‌شدن است
اگر باران و جریان رودخانه را درآمد جاری چرخه آب بدانیم، آب‌های زیرزمینی، برف، یخ، رطوبت خاک و آب ذخیره‌شده در دریاچه‌ها و مخازن، نقش پس‌انداز را دارند. این منابع کندتر تغییر می‌کنند و در دوره‌های کم‌بارش، بخشی از نیاز را پوشش می‌دهند. سازمان جهانی هواشناسی می‌گوید مجموع این ذخایر آب خشکی از میانه دهه ۲۰۱۰ روند کاهشی نشان داده است.
این کاهش به معنی آن نیست که همه نقاط جهان به یک اندازه آب از دست داده‌اند. در برخی مناطق، ذخایر بالاتر از حد معمول بوده و در برخی دیگر کسری چندساله ادامه داشته است. اما در مقیاس جهانی، روند کاهشی ذخایر یک هشدار مدیریتی است: سیستمی که پشتوانه ذخیره آن تضعیف می‌شود، ممکن است برای عبور از خشکسالی بعدی حاشیه اطمینان کمتری داشته باشد.
آب زیرزمینی؛ ذخیره‌ای که با یک بارندگی جبران نمی‌شود
در سال ۲۰۲۵ نزدیک به دو سوم چاه‌های پایش‌شده، شرایطی خارج از محدوده تاریخی معمول داشتند و نسبت به سال پیش، کفه تغییرات بیشتر به سمت کمبود متمایل بود.
آبخوان‌ها معمولاً آهسته‌تر از رودخانه‌ها به بارندگی پاسخ می‌دهند. برای تغذیه مجدد، آب باید از سطح و لایه‌های خاک عبور کند و به سفره زیرزمینی برسد؛ فرآیندی که با نوع خاک و زمین‌شناسی، پوشش سطح و شدت برداشت ارتباط دارد. به همین دلیل، ترمیم یک آبخوان فرسوده ممکن است بسیار طولانی‌تر از پایان یک فصل خشک زمان ببرد. برای صنایع و شهرهایی که بر چاه‌ها تکیه دارند، این تفاوت زمانی در برنامه‌ریزی تأمین آب حیاتی است.
یخچال‌های طبیعی؛ امروز آب بیشتر، فردا پشتوانه کمتر؟
بخش دیگری از ذخایر بلندمدت آب شیرین در یخچال‌های طبیعی نگهداری می‌شود. براساس گزارش، یخچال‌های جهان طی سه سال ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ در مجموع حدود ۱٬۴۰۰ میلیارد تن از جرم خود را از دست داده‌اند. فقط در سال آبی ۲۰۲۵، کاهش جرم یخچال‌ها حدود ۴۰۸ میلیارد تن، با دامنه عدم‌قطعیت ۱۳۲ میلیارد تن، برآورد شده است. این چهارمین سال پیاپی بود که همه مناطق اصلی یخچالی، کاهش خالص جرم ثبت کردند.
ذوب یخچال در کوتاه‌مدت ممکن است جریان بعضی رودخانه‌ها را افزایش دهد، اما با کوچک‌ترشدن ذخیره یخ، سهم آن در تأمین آب فصل‌های بعد کاهش می‌یابد. بنابراین افزایش موقت جریان آب ناشی از ذوب، لزوماً نشانه بهبود پایدار منابع نیست؛ ممکن است هم‌زمان خبر از کاهش یک ذخیره بلندمدت بدهد.
آب و صنعت
آب و انرژی در عمل دو زیرساخت جدا از هم نبوده و نیروگاه برق‌آبی به جریان آب وابسته است؛ بسیاری از نیروگاه‌های حرارتی برای خنک‌کاری به آب نیاز دارند؛ و در جهت عکس، شیرین‌سازی آب دریا، تصفیه پساب و پمپاژ آب تا مراکز مصرف، برق می‌خواهند. اختلال در یکی از این دو زنجیره می‌تواند فشار را به دیگری منتقل کند.
برای یک مجتمع صنعتی، مسئله فقط داشتن پروانه برداشت یا ظرفیت اسمی تأسیسات آب نیست. باید روشن باشد در دوره کم‌آبی چه میزان آب با چه کیفیتی واقعاً قابل دریافت است، انتقال آن به چه مقدار برق وابسته است و در صورت اختلال یکی از منابع، کدام ظرفیت جایگزین در دسترس خواهد بود. پاسخ به این پرسش‌ها به داده‌های محلی و سناریوهای واقعی مصرف نیاز دارد؛ آمار جهانی سازمان هواشناسی به‌تنهایی برای برآورد کمبود آب یک کارخانه یا حوضه مشخص کافی نیست.
جمع‌بندی؛ امنیت آب یعنی توان عبور از سال‌های غیرعادی
گزارش وضعیت وضعیت منابع آب جهان ۲۰۲۵، بیش از آنکه صرفاً خبر از یک سال خشک بدهد، از تغییر رفتار منابع آب سخن می‌گوید: رودخانه‌هایی که کمتر در محدوده طبیعی قرار می‌گیرند، ذخایری که در بلندمدت کاهش می‌یابند و رخدادهایی که میان کم‌آبی و سیلاب نوسان می‌کنند.
برای اقتصاد و صنعت، معنای این تصویر روشن است. امنیت آب را نباید فقط با حجم آب موجود در یک روز یا متوسط بارندگی یک سال سنجید. معیار مهم‌تر آن است که یک سیستم در دوره‌های غیرعادی چه‌قدر می‌تواند خدمت‌رسانی را ادامه دهد. تحقق این هدف به شناخت دقیق منابع، مدیریت تقاضا، بازچرخانی و طراحی هماهنگ زیرساخت‌های آب و انرژی وابسته است.